با اينكه خداى سبحان بزرگتر از آن است كه ما با نسبتى باطل ، او را تعظيم كنيم ، و يا با سرپوش نهادن بر اعمالش ، و يا با دروغ و افتراء رعايت احترامش نموده ، بعضى از كارهايش را به غير او نسبت دهيم ، و با اينكه جميل جز كار جميل نمىكند اين چه ادبى است كه پاره اى از كارهايش را از او نفى نموده و بگوييم او نكرده ، بلكه كفار كرده‌اند ؟ . * ( « فَقَدْ كَذَّبُوكُمْ بِما تَقُولُونَ فَما تَسْتَطِيعُونَ صَرْفاً وَلا نَصْراً . . . » ) * كلامى است از خداى تعالى كه به مشركين - بعد از بيزارى معبودين از ايشان ( مشركين ) - القاء مىشود ، چون كلام معبودين در جمله * ( « وَكانُوا قَوْماً بُوراً » ) * خاتمه يافت . و معناى آن اين است كه معبودهايتان شما را در آنچه به آنها نسبت مىداديد كه آلهه اى هستند غير از خدا ، و از پرستندگان خود رفع درد و بلا نموده ، و آنان را يارى مىكنند تكذيب كردند ، و بعد از آنكه شما را تكذيب نموده ، الوهيت و ولايت را از خود نفى كردند ، ديگر شما اى بتپرستان چه مىتوانيد بكنيد و چگونه مىتوانيد عذاب را از خود دور سازيد ؟ چون نه عبادت كردنتان معبودها را ، بدردتان مىخورد ، و نه به وسيله آنها مىتوانيد خود را يارى كنيد . و اگر بين بلاگردانى و يارى ترديد انداخت ، گويا به اين منظور بوده كه هم تاثير مستقل را از آنها نفى كند ، و هم غير مستقل را ، چون صرف ، استقلال را مىرساند ، و نصرت ، عدم آن را . البته غير از « عاصم » ساير قراء از طريق « حفص » آيه را « يستطيعون » با ياء قراءت كرده‌اند ، و اين قراءت خوبى است ، و با مقتضاى سياق سازگارتر است ، و بنا بر اين معنايش اين مىشود كه معبودهاى شما ، شما را در آنچه مىگفتيد - كه اينها خدايانند و درد و بلا از شما دور مىكنند ، و يا حد اقل شما را يارى مىكنند - تكذيب كردند ، و نتيجه اين تكذيب اين شد كه اين معبودين نه مىتوانند بلاگردان شما باشند ، و نه حد اقل ياريتان كنند . و اينكه فرموده : * ( « وَمَنْ يَظْلِمْ مِنْكُمْ نُذِقْه عَذاباً كَبِيراً » ) * مراد از « ظلم » ، مطلق ظلم و معصيت است ، هر چند كه مورد آيات سابق خصوص ظلم به معناى شرك است ، پس جمله * ( « مَنْ يَظْلِمْ مِنْكُمْ . . . » ) * از قبيل وضع قانون عمومى در جاى حكم خاص است ، چون اگر منظور از آن ، حكم خصوصى بود ، حق كلام اين بود كه بفرمايد : « و نذيقكم بما ظلمتم عذابا كبيرا » براى اينكه همه آنان به ظلم شرك ، ظالم بودند . و نكته آن ، اشاره به اين است كه حكم الهى نافذ و جارى است و هيچ كس نيست كه مانع آن باشد يا آن را تاخير بيندازد ، گويا فرموده : و چون معبودهايتان شما را تكذيب كنند ،